Geçmişten Günümüze Türk Mizah Dergileri

Mizah, taşlama, yergi ve karikatür üzerine yayımlanmış gazete ve dergilerin yaşadığımız topraklar üzerinde yaklaşık 140 yıla yakın bir geçmişi var. İlk örnekleri Teodor KASAP tarafından verilmiştir. Önceleri Rumca ve Fransızca çıkarılırken 25 Kasım 1870’de Türkçe çıkarılmaya başlayan  ”DİYOJEN” Türk tarihinin ilk  siyasi mizah dergisi olmuştur. Dönemi şiir, roman, tiyatro gibi edebi türlerin yanında bir de mizah yönüyle görme imkanı vermiştir bu tarz dergiler.

GEÇMİŞTEN-GÜNÜMÜZE-TÜRK-MİZAH-DERGİLERİ-1

Diyojen siyasi otoriteye getirdiği eleştirilerden dolayı baskılar görmüş ve bu baskılar karşısında fazla dayanamayarak 1873 yılında kapatılmıştır. Dergisi kapatıldıktan sonra Teodor KASAP başka adlarla çıkardığı  dergilerle sanatını sürdürmeye çalışmıştır. 1873 yılında haftada iki kere çıkarılan ‘‘Çıngıraklı Tatar”  ve yine o yıl içinde çıkarılan ”Hayal” dergileri  Teodor KASAP tarafından yayımlanmış  mizah dergileridir.

GEÇMİŞTEN-GÜNÜMÜZE-TÜRK-MİZAH-DERGİLERİ-2

GEÇMİŞTEN-GÜNÜMÜZE-TÜRK-MİZAH-DERGİLERİ-3

İlk mizah gazetelerinin yayımlanmasından sonra cesaret bulmuştur bazı yazarlar. Bunlardan biri  olan Mehmed TEVFİK, düzenli bir eğitim hayatı olmamasına rağmen halk kültürünü iyi öğrenmiş ve tarih, şiir gibi konularda kendisini geliştirmiş bir aydındır. TEVFİK 1876 yılında ‘’ÇAYLAK’’ adlı mizah gazetesinin ilk örneklerini vermeye başlamıştır. Bu dönemde rejimin sertliği birçok mizah dergisinin ömrünü birkaç sayı ile sınırlı bırakmıştır.

İstibdat döneminde sertleşen rejim hiçbir şekilde eleştirel bir bakışı kabul etmediğinden bu tür dergilerin çıkarılması çok güç hale gelmiştir. II. Meşrutiyetin ilanından sonra  oluşan bahar havası yeniden mizah dergilerinin çıkarılmasını, karikatür çizilmesinde az da olsa özgür imkanlar sağlamıştır sanatçılara. Bu dönemde yayımlamış önemli kabul edebileceğimiz birkaç tane mizah gazetesine göz atalım:

KALEM: 1908 yılında yayımlanmaya başlayan Türk mizahının ve karikatürünün  öncüsü olan dergi. Hükümete getirdiği eleştiriler yüzünden sadece 130. sayısına kadar devam etmiştir. Dergide emeği olan önemli birçok yazar ve karikatürist yer aldı. Bunlardan Türk karikatürünün öncüsü olan Cemil CEM, değerli yazarlar Refik Halit Karay, Hüseyin Rahmi Gürpınar gibi isimleri saymak mümkün.

GEÇMİŞTEN-GÜNÜMÜZE-TÜRK-MİZAH-DERGİLERİ-4

KARAGÖZ: Türk mizah dergisinin uzun soluklu dergilerinden olan Karagöz, 1908 yılından Ali Fuad Bey tarafından kuruldu. 4785. sayısı yayımlandıktan sonra 1955 yılında kapatıldı.

GEÇMİŞTEN-GÜNÜMÜZE-TÜRK-MİZAH-DERGİLERİ-5

CEM: Cumhuriyet öncesinde ve sonrasında iki ayrı dönemde yayımlanan derginin kurucusu Cemil CEM, başyazarı ise Refik Halit KARAY’dır ( I.dönem 1910-1912, II.dönem 1927-1929)

GEÇMİŞTEN-GÜNÜMÜZE-TÜRK-MİZAH-DERGİLERİ-6

Mizahın geliştiği bu dönemde  “Ezop ile Karakuş” (1908), “Eşşek” (1910), “Gecekuşu” (1910), “Şakacı” (1908) gibi mizah gazeteleri de tarih saylarında yerlerini aldılar.

Kurtuluş savaşı dönemlerine gelindiğinde mizah’ın kendini daha uzun soluklu ifade edebileceği bir dönemin başlangıcı oluyordu. Bu dönemde yayımlanmaya başlayan mizah gazetelerinin birçoğu Cumhuriyetin ilanından sonra da yayım hayatlarına devam ettiler.

DİKEN: 1918-1920 tarihleri arasında Sedat SİMAVİ tarafından çıkarılan edebi ve siyasi mizah dergisi. Sloganını  “bükülen dudaklara biraz tebessüm vermek” olarak dile getirmiştir Sedat SİMAVİ. Kurtuluş savaşına destek veren dergide Yusuf Ziya ORTAÇ, Ahmet RASİM, Ömer SEYFETTİN gibi yazarların eserlerine yer verilmiştir.

GÜLERYÜZ: Diken dergisi devamı niteliğinde olan Güleryüz Sedat SİMAVİ öncülüğünde 1921-1923 tarihleri arasında yayım hayatına devam etmiştir. İşgal dönemlerinde Anadolu’da milli mücadeleye destek vermiştir.

GEÇMİŞTEN-GÜNÜMÜZE-TÜRK-MİZAH-DERGİLERİ-7

AYDEDE:  Kurtuluş Savaşı döneminde Güleryüz ile birlikte en etkin mizah dergisidir. Kurucusu Refik Halid KARAY olan dergi Kurtuluş Savaşı döneminde Milli Mücadele karşıtı bir tavır ortaya koymuştur. Savaşın kazanılmasından sonra Mustafa Kemal Paşayı  öven yazılar yayımlasa da Refik Halid sürgün edilmiştir. Böylece derginin ilk dönemi kapanmıştır. (1922) Dergiyi teslim ettiği Yusuf Ziya ORTAÇ aynı düzeni bozmadan  ‘’AKBABA’’ dergisini çıkarmıştır. Refik Halid KARAY yurda döndükten sonra  8 Mayıs 1948 yılında tekrar  çıkarmaya başlamıştır dergiyi. Antikomünist ve Amerikan yanlısı yayımlar yapan dergi eski başarısından uzak kalmış ve 1 Ekim 1949 yılında kapatılmıştır.

Not: Refik Halid KARAY dergide ‘’KİRPİ’’ adını kullanarak da yazılar yazmıştır.

AKBABA: Türkiye’nin en uzun soluklu dergisi 1922 yılında yayım hayatına başlayan dergi, dönem dönem çıkarılmasada, 55 yıl yayın hayatına devam etmiş ve 1977 yılında kapanmıştır. Siyasi mizah degisinin yanında edebiyat dergisi olarak da nitelendirilir. Cumhuriyet döneminde de hayatına devam eden dergiyi 1947 yılından sonra Marko Paşa yayımlamaya başlamıştır. Dergide Aziz Nesin, Sabahattin ALİ, Rıfat Ilgaz gibi ölümsüz yazarlar yer almıştır.

GEÇMİŞTEN-GÜNÜMÜZE-TÜRK-MİZAH-DERGİLERİ-8

 1950lı yıllarda daha toplumcu bir yapıya bürünen mizah, konu bakımından da çeşitliliği artmıştır. Bu dönemin en önemli dergileri ‘’TEF’’ ile İlhan SELÇUK’un kurduğu ‘’DOLMUŞ’’ adlı  mizah dergileridir.

Bu dönemin en önemli özelliği  Turhan Selçuk, Ferruh Doğan, Ali Ulvi Ersoy,Tonguç, Oğuz Aral, Eflatun Nuri, Mıstık, Sinan Bıçakçıoğlu ve Bedii Faik gibi isimlerin bu dergilerde yer almasıdır.

GEÇMİŞTEN-GÜNÜMÜZE-TÜRK-MİZAH-DERGİLERİ-9

GEÇMİŞTEN-GÜNÜMÜZE-TÜRK-MİZAH-DERGİLERİ-10

GIRGIR:  Oğuz ARAL tarafından 1972 yılında çıkarılmaya başlayan derginin sloganı: ‘’Geçim derdini, can sıkıntısını, aşk yarasını, karı-koca kavgasını şipşak keser. Her derde devadır, gırgır da gırgır’’ olmuştur.

Bir dönemde 500 bin tiraja ulaşmıştır. Bu rakam  Türkiye’de en çok satmış mizah dergisi olarak tarihe geçmiştir. Yeni bir anlayışla “sulu mizah” denilerek küçümsenen, argo, cinsellik ve mahalle hayatını işlemekten çekinmeyen yeni bir anlayışa yöneldi dergi bu da kendinden sonra gelecek mizah anlayışının yolunu çizmiş oldu. Gırgır bir dergiden ziyade karikatür okulu olarak tanımlanıyor.

GEÇMİŞTEN-GÜNÜMÜZE-TÜRK-MİZAH-DERGİLERİ-11

ÇARŞAF: 1975 yılında Gırgır’ın karşısına rakip olarak çıkarılan derginin en önemli özelliklerinden biri renklendirilmiş karikatürleriydi. Gırgır karşısında beklenen etkiyi yapamayan dergi 1992 yılından yayım hayatına son vermiştir.

GEÇMİŞTEN-GÜNÜMÜZE-TÜRK-MİZAH-DERGİLERİ-12

GEÇMİŞTEN-GÜNÜMÜZE-TÜRK-MİZAH-DERGİLERİ-13

LİMON:  Gırgır’dan ayrılan yazarlar tarafından kurulan derginin sloganı ‘’Haftalık Hastalığınız’’ olup günümüzde yayım hayatına devam eden ‘’LEMAN’’ dergisinin başlangıcıdır. (1985-1991)

GEÇMİŞTEN-GÜNÜMÜZE-TÜRK-MİZAH-DERGİLERİ-14

GEÇMİŞTEN-GÜNÜMÜZE-TÜRK-MİZAH-DERGİLERİ-15

HIBIR-HBR MAYMUN: Gırgır’dan ayrılan bir grup yazar tarafından kurulan dergi 1989-1995 arası Hıbır,1995-1998 yılları arasında HBR Maymun olarak çıkarılmıştır.

GEÇMİŞTEN-GÜNÜMÜZE-TÜRK-MİZAH-DERGİLERİ-16

GEÇMİŞTEN-GÜNÜMÜZE-TÜRK-MİZAH-DERGİLERİ-16

PİŞMİŞ KELLE: 90’lı yıllarda Gırgır’dan ayrılan Ergün ERGÖNÜLTAŞ tarafından kurulan dergi 2001 yılına kadar yayım hayatına devam etmiştir.

GEÇMİŞTEN-GÜNÜMÜZE-TÜRK-MİZAH-DERGİLERİ-17

Leman : (1991- …) Limon dergisinin devamı niteliğinde olan dergi Türk mizah dergisinin köklü dergilerinden biri olarak yayım hayatına devam etmektedir.

GEÇMİŞTEN-GÜNÜMÜZE-TÜRK-MİZAH-DERGİLERİ-18

PENGUEN: Leman dergisinden ayrılan Metin Üstündağ, Bahadır Baruter, Selçuk Erdem,Erdil Yaşaroğlu ve arkadaşları tarafından Eylül 2002’de kurulmuştur. Yayım hayatına devam etmektedir.

gecmisten-gunumuze-mizah-dergileri

UYKUSUZ: Türkiye’nin en çok satan mizah dergisidir. 2007 yılında Leman’dan ayrılan yazarlar tarafından kurulan derginin imtiyaz sahibi Uğur GÜRSOY, logosu olan pijamalı adam çizeri Yiğit ÖZGÜR’dür.

GEÇMİŞTEN-GÜNÜMÜZE-TÜRK-MİZAH-DERGİLERİ-20

Kaynaklar: ”Karikatürkiye” – Karikatürlerle Cumhuriyet Tarihi,Turgut Çeviker
Vikipedia

 

 

Uğur Demirbilek

Muğla Üniversitesi Dış Ticaret Programından mezun oldum. Gaziantep Üniversitesi Ekonomi Bölümünü son sınıfta bıraktım şuan Gümrük Memuru olarak (Antalyada) çalışmaktayım. Karikatür çizen, amatör fotoğrafla uğraşan bir gezginim.

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Devamını oku:
LAS VEGAS “Şehrin Öteki Yüzü”

Çoğumuzun aklına “Las Vegas” denildiğinde ilk gelen şey: “kumarhane” olsa da; Las Vegas kumarhanelerinin dışında çok daha farklı özellikleriyle görülmeye...

Kapat