Nam-ı Diğer Söylencebilim | Mitoloji Nedir?

Uzak ve masalsı geçmişleri, Tanrıları ve doğaüstü varlıkları… Onlar düş zamanı söylenceleri, yaradılışın ve kutsallığın nadide birikimleri, bize Homo Narras’tan (hikâye anlatan insanlardan) miras kalan hazineler… Olympos Dağı’nın zirvesinden, Atlantis’e, Kaf Dağı’nın zümrütlerinden, savaş tanrılarının mekânı Ásgard’ın vuku bulduğu dünyadayız. Efsaneler bilimi mitolojiye yelken açıyoruz.

Mitoloji Nedir?

Mitoloji, Eski Yunan dilinde mithos yani “söylenen ya da duyulan söz” ve logos yani “gerçeğin insan sözüyle dile gelmesi” sözcüklerinin bir araya gelmesinden oluşmuştur. Antik Yunancada geçmişte söylenilen sözlerin tekrar edilmesi gibi bir anlamı varken, Doğu dillerinde efsane, Batı dillerinde ise mit olarak karşımıza çıkmaktadır. Mitoloji, belirli bir toplumun kültürüne, o kültüre ait din ve inanışına ve o toplumun yaradılış ile ilgili söylencelerini tanımlamak için kullanılmıştır.

Bu söylenceler toplumların kahramanlık hikâyeleri, tanrısallaştırdığı kimlikleri ve doğaüstü varlıkların öykülerini ve yaşayışlarını konu eder. Bu öyküler toplumlarca kesinlikle gerçek ve kutsal olarak kabul edilirler. Bu mitler yani efsaneler her zaman bir yaratılış hikâyesi ile ilgilidir.

Dinle iç içe olan mitoloji, doğru ya da yanlış olarak tanımlandırılarak değil; ruhsal, psikolojik ve sembolik yönleriyle bütünleyici bir tavır sergiler. İnanılan dinin veya mitolojinin aynı olmadığı fakat ortak figürler ve olaylar barındırdıkları bilinmektedir. Bu da mitolojinin ait olduğu kültürün ve toplumun inanılan inanç ve değerleri ifade etme şekli olarak da yorumlanabilir.

Hemen her kültür kendi mitolojisini yaratmıştır. Bu hikâyeler sözlü aktarı yoluyla ozanlar, rahipler ve bilgeler tarafından yayılarak aktarılmıştır. Her toplumun kendine ait efsanelerinin var olmasıyla beraber aynı türden hikâyelerin çoğu zaman dünyanın farklı yerlerindeki hikâyelerde de ortak olduğunu görürüz. Örneğin Yaradılış Destanı’na Sümer, Fenike, Mısır ve hatta Çin yaradılış hikâyelerinde de rastlayabiliriz. Bu etkileşim, aktarılan hikâyelerin kültürel bir titreşimin sonucunda kültürden kültüre, toplumdan topluma aktarıldığının da bir göstergesidir.

Evren ve yaradılışa dair söylenceler, tanrılara dair söylenceler ve kahramanlara dair söylenceler olarak sınıflandırılan efsaneler bu üç ana başlıkta toplanabilir. İlahi, ruhani ve dini temellere dayanan efsaneler bölgesel olarak da sınıflandırılmışlardır. Asya, Avustralya ve Okyanusya, Orta Doğu, Avrupa mitolojileri bunlara örnek olarak verilebilir.

Ölüm ve yeniden diriliş hikâyeleri, Gılgamış Destanı, Mısır’ın Tanrı Osiris’i, Yunan efsaneleri Adonis ve Persephone, Hindu Krişna ve daha niceleri.

 

Yunan Mitolojisi

Bilime, sanata ve felsefeye çokça ilham kaynağı olmuş Yunan mitolojisi, mitoloji türleri içerisinde hiç şüphesiz en ilgi çekici ve en bilinenlerindendir. Tanrı kavramını komşu uygarlık Mezopotamya’dan alan Yunanlılar, kendinden sonraki Roma mitolojisini de oldukça etkilemişlerdir. Daha çok tanrı-insan figürlerinin ön plana çıkrığı Yunan mitolojisi güzellik, canlılık ve gösterişli betimlemelerle göze çarpmaktadır.

 

Roma Mitolojisi

Yunan mitolojisinden bire bir etkilenen Roma mitolojisini edebi ve inançsal bir bakış açısıyla değerlendirmek doğru olacaktır. Geçirdikleri kültürel ve inanışa dayalı değişimler bu kültürün mitoloji yapısının iki türlü yaşanmasına neden olmuştur. Yunan ve Roma tanrılarının aynı özelliklere sahip fakat isimlerinin farklı olduğunu görebiliriz. Predeist(tanrı inancı olmayan) bir dönemden geçen Romalılar, zamanla kültürlerindeki değişimlerle ölümsüzlük ve ölümsüzler kavramlarıyla tanışmışlardır. Lar(ocakbaşı tanrısı) ve Penat(av tantısı) ila başlayan tanrı inanışları, kültürel etkileşimlerle daha da genişlemiş ve gelişmiştir.

 

Mısır Mitolojisi

MÖ. 4000 yılından bu yana en etkileyici ve en masalsı uygarlık hiç kuşkusuz Mısır Uygarlığı’dır. Gerek yapısal gerek konumsal olarak büyük bir kültür hazinesine ve inanç sistemine sahip Mısırlılar elbet diğer mitolojilerden farklı bir anlayışla karşımıza çıkarlar. Sembollerin ve altında yatan derin anlamların öne çıktığı Mısır mitolojisi, zengin ve olağanüstü tasvirlerle anlatılır. Büyüler ve büyücülere çokça inanan bu uygarlık, efsanelerini şekillendirirken de bu inanışlarını oldukça yansıtmışlardır. Güçlü felsefi temellere dayanan Mısır mitolojisi, tanrıları ve özellikleriyle de oldukça ilginç ve sıra dışı olmalarıyla da bilinirler.

 

İskandinav Mitolojisi

Nors-Cermen mitoloji olarak da bilinen İskandinav mitolojisi, İskandinav insanlarının Hristiyanlık öncesi dinlerini, inanışlarını ve kültürlerini konu eder. Soğuk, karanlık kuzey Nifleheim ile sıcak, aydınlık Muspell’in etkileşimleriyle başlayan İskandinav mitolojisi, Vikinglerin atalarının denizciliği çok iyi kullanmasıyla geniş kitlelere yayılmasına ve bilinmesine neden olmuştur.

 

Çin Mitolojisi

MÖ. 12. yy sonlarına doğru oluşmaya başladığı varsayılan Çin mitolojisi, en önemli hazinelerini Çin kültürünün yazılı döneminde ortaya çıkmıştır. Çin mitolojisi; yaratılış hikâyeleri, folklorik yapılar, halk söylenceleri, tanrısal krallar ve efsanevi yaratıkları barındırır. Çin mitolojisini diğer mitolojilerden ayıran özelliği ise parçalanmış mit yapısıyla daha olumlu, yapıcı bir özelliğinin olmasıdır.

 

Türk Mitolojisi

Türk mitolojisi Tengricilik(Gök Tanrı inancı) öğelerinin yanında Türk kültürünün sosyal, kültürel ve dinsel temalarıyla işlenmiştir. İnanışların zaman zaman değişimiyle İslami yapıların da içinde bulunduğunu görürüz. Tengricilik ile temellenen Türk mitolojisi, halklarıyla temasa geçtikleri Zerdüştlük, Budizm ve Mani dinlerinden etkilenmiştir. Bu dinlerin etkisinin de görüldüğü Türk mitolojisi büyük bir zenginlik barındırır. Bu çeşitlilik ve farklılıkları barındıran mitoloji Türk mitolojisi olarak değil de Türk mitolojileri olarak adlandırılmaktadır.

 

 

Ömer Utku Kahraman

Başkent Üniversitesi Endüstri Mühendisliği mezunu, doktora öğrencisi.
Sanat Karavanı Yazarı

1 Comment

  1. tarik

    30 Ekim 2018 at 16:54

    emeginze saglik

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.